Rusya, İsveç ve Ukrayna’nın kaderini değiştiren Poltava Savaşı’nın 300. yıldönümü, dün Poltava’da törenlerle kutlandı.
300 yıl önce, 27 Haziran 2009 tarihinde, Rus ve İsveç arasındaki Kuzey Savaşı’nın en önemli etabı olan Poltava Muharebesi meydana gelmiş ve muharebe, Rusya’nın kesin zaferi ile sonuçlanmıştı.
Dönemin Rus Çarı -Türk tarih kitaplarında “Deli”, Rus ve dünya tarih kitaplarında çoğunlukla “Büyük” lakabı ile anılan- I. Petro, bir kara ülkesi olan Rusya’yı denizlere ulaştırmak istiyordu. Çocukluğunda Moskova’da bugün İzmailovskiy Park’ta bulunan gölde tekne kullanmaya başlayan ve o zamandan itibaren denizciliğe ilgi duyan I. Petro, ilk gençliğinde de zamanının önemli bir kısmını Moskova’nın Alman mahallesinde geçirmeye başlamış ve böylelikle, dönemin Ruslarının yaşam biçimleri ve zihniyetleri ile Batılı zihniyet arasındaki farkı görmeye başlamıştı. İki kültür arasındaki farkı gören Petro, genç yaştan itibaren, ülkesini modernleştirme ve açık denizlere ulaştırarak ticaretle uğraşan ve dünyaya açık bir ülke haline getirme isteğine sahip oldu. Dönemin Rusya’sı, dünyanın geri kalanından ve özellikle Avrupa’dan izole edilmiş durumdaydı ve devlet işlerinde ve toplumda kilise çok etkili durumdaydı. Petro’nun denizlere ulaşabileceği iki nokta bulunuyordu. Bunlardan birincisi, Azak Denizi idi, ki Azak Denizi ve Karadeniz’e ulaşabilmek için, Osmanlı Devleti’ni yenmek gerekiyordu. İkinci nokta ise, Baltık Denizi idi. Baltık Denizi’ne ise, o dönemin süper güçlerinden olan, fakat eski gücünü yavaş yavaş kaybetmeye başlayan İsveç Krallığı egemendi. I. Petro, İsveç ile giriştiği savaşlarda, sürekli olarak yenilgiye uğramasına rağmen, başarıdan vazgeçmemişti. Onun bu günlerde söylediği “yenile yenile yenmeyi öğreneceğiz” sözü, tarihe geçecekti.
Dönemin Ukraynası ise, içişlerinde Kozak liderleri tarafından idare edilirken, dış işlerinde Moskova’ya bağlı durumdaydı. Ruslar, 1654 yılında Ukrayna Kozak lideri Bogdan Hmelnitskiy ile imzaladıkları Pereyaslav Antlaşması ile birlikte Ukrayna’yı himayeleri altına almışlar ve Ukrayna’daki denetimlerini adım adım genişletme yoluna gitmişlerdi. I. Petro döneminin Kozak önderi İvan Mazepa, ilk başlarda I. Petro ile iyi ilişkiler içinde olmasına rağmen, sonradan, İsveç ile ittifak yapmanın kendisi ve Ukrayna halkı açısından daha yararlı olacağını düşündü ve Poltava Savaşı öncesinde, İsveçlilerin tarafına geçti. Ancak, Ukraynalı Ortodoks rahiplerin telkinleri ve alt rütbeli Kozakların etkisiy,e Ukraynalıların (ve Ukrayna Kozaklarının) büyük bölümü, Protestan İsveç Kralı’nın safında yer almaktansa, Ortodoksluğa mensup olan ve yoksul sınıflara daha yakın davranan Rus Çarı’nın safında savaşa katılmayı tercih ettiler. Poltava Muharebesi’nde, İsveç ordusu ağır bir yenilgiye uğradı. İsveç Kralı Demirbaş Şarl ve Kozak önder İvan Mazepa, bozgun halinde, o zamanlar Osmanlı Devleti’nin elinde bulunan bugünkü Moldova topraklarına kaçtılar. Rusların da o nları takip ederek Türk topraklarına girmesi ve Türkleri öldürmesi, Osmanlı ve Rus orduları arasında 1711’de Prut Savaşı’nın başlamasına neden olacaktı.
Poltova Muharebesi’nin yer aldığı Kuzey Savaşı’nın sonucunda İsveç, bölgesel güç konumunu yitirdi ve bölgede bir daha askeri açıdan sesini duyurabilmesi mümkün olmadı.
Rusya, bu savaştan sonra, batı yönüne doğru genişleme imkanını elde etti. Bu savaştan kısa bir süre sonra I. Petro Baltık Denizi kıyısında St. Petersburg şehrini kurarak, Rusya’nın başkentini, kilisenin egemenliğindeki Moskova’dan alıp sıfırdan inşa ettiği ve devrimlerinin kalesi olarak tasarladığı St. Petersburg’a taşıyacaktı. Bu savaş hem Rusya’daki modernleşmenin önünü açacak, hem de Rusya’yı süper güç konumuna taşıyacaktı.
Savaşın Ukrayna açısından sonucu ise, olumlu olarak değerlendirilemez. Zira I. Petro, İvan Mazepa’nın İsveç saflarında savaşa katılmasını gerekçe götererek, Kozak yerleşimlerini yakıp yıktı ve Kozakların özerkliğini büyük ölçüde ortadan kaldırdı. Savaşın Ukrayna açısından en belirgin sonucu, Ukrayna’nın Rusya’nın himayesi altındaki bir bölgeden giderek Rusya’nın vilayetine dönüşmeye başlaması oldu.
(Editör Deniz Berktay)
