Rusya’da Duvar Halısı Kültürü / Для чего вешали ковры на стену в СССР? – Ali Bulut

23 Mart 2018 Kapalı Yazar: TUİD WebAdmin

1995 yılında ilk defa geldiğim ve o günden beri devamlı yaşadığım Rusya ve BDT coğrafyasında, güncel hayatta yabancısı olduğum birçok detay vardı. Geçen 23 yılda Slav, Rus kültürünü, geleneklerini ve yaşam tarzını öğrendiğimi düşünsemde 90’lı yılların Sovyet coğrafyası benim için çok yeni, farklı, ilginç ve keşfetmeyi de çok sevdiğim bir dünya idi.

Ancak, o günlerde bazı detaylar da vardı ki bunların hiçde yabancısı sayılmazdım. Örneğin, misafiri olduğum Rus evlerinin duvarlarında asılı gördüğüm duvar halıları bunlardan sadece biriydi. Gerçi burada gördüğüm yün halılar daha çok çiçek, geometrik desen ve kırmızı renk ağırlıklı olsa dahi gözlerim Anadolu evlerindeki geyik, aslan, tavuskuşu desenli duvar halılarına alışıktı.

DSC_5130

Rusya’da misafir olduğunuz evde duvar halısını fon yaparak toplu fotoğraf çekilmek bir adettir. Sosyal medyada Rus ve Ukraynalı arkadaşlarınızın paylaştıkları profil ve diğer resimlerin arka fonundaki duvar halıları mutlaka sizinde dikkatinizi çekmiştir. Arkadaşlık sitelerinde en fazla kullanılan fon eminimki duvar halılarıdır

Semejnyj-uzhin-na-fone-kovra

Modern hayatta hergeçen gün duvar halılarının kullanımı azalsa dahi Rusya, Ukrayna ve Kazakistan’nın özellikle taşra bölgelerinde duvar halıları hala ev yaşamının ve dekorasyonunun önemli bir unsuru.

Dekorasyon? Bu halılar acaba hakikatten sadece dekorasyon amaçlı mıydı? Hep merak ettiğim bu sorunun cevabını 23 yıllık gözlemlerimle birleştirerek özetlemeye çalıştım.

Duvar halılarının dekoratif amaçlı kullanımı dünyada ilk kez Müslüman Orta Doğu ülkelerinde başlamış ve buradanda dünyaya yayılmış. Perslerin kaliteli, karmaşık, zor ve zahmetli üretimi ile beraber halı kültürü değişmiş, pahalı bir hediye ve hatta hazine olmuş. 16. yüzyıldan itibaren Avrupalılar hediye amaçlı olarak Perslerden pahalı halılar satın almaya başlamışlar. Avrupa’da da halı artık yüksek sosyal statü göstergesi olmuş. Aynı dönemlerde doğulu ülkelerin elçileri Rus çarlarına pahalı halılar hediye etmeye başlamışlar ve bu bir gelenek haline gelmiş. 17. yüzyılda Çar Alexis’in yatak odasının duvarları, zemini ve tavanı tamamen pahalı, muhteşem halılar ile kaplanmış, dekore edilmiş. Çar Petro’da bu dizaynı bir gelenek haline getirmiş ve hatta kıymetli eşyalarını kaplamak için goblen fabrikası dahi kurdurmuş. Soylulara özenen zengin Rus köylüleri de odalarına dekoratif amaçlı halı asmaya başlamışlar ve bu gelenek taşraya yayılmış. Rus evlerinde duvara halı asma geleneği yaklaşık 300 yıl önceye dayanıyor.

SSCB’de halı çift anlamlıdır: gündelik hayatın sıradan bir nesnesi ve sanat eseri. Halı, daire sahibinin yüksek refahını gösteren kristal bir eşya ile biraraya geldiğinde sembolik anlam taşır. Eğer duvarda pahalı bir halı asılı ve masanın üzerinde de şekerleme dolu bir Çekoslovak üretimi kristal vazo var ise bu o ailenin hayatta ne kadar başarılı olduğunun göstergesi sayılıyordu. Özellikle, Brejnev döneminde bu düşünce daha da yaygınlaştı. Bir dönem oldu ki üretim ve sınırlı ithalat halı talebini karşılamaz oldu. II. Dünya savaşının hemen sonrası dönemlerde alım gücü olmayan ancak statü göstergesi olarak duvarına halı asmak isteyen dar gelirli bir kısım sanatkar Sovyet vatandaşı, kontraplaklar üzerine halı desenleri, resimleri çizerek duvarlarına astı.

1684

Tacikistan, Türkmenistan ve Kazakistan’da üretilen halılar popülerdi. Bir dönem Türkmenistan’da Halı Bakanlığı dahi vardı. En iyisi Türkmen, Azeri, Gürcü, Ermeni ve Dağıstan halılarıydı. Bu ucuz halıların dizayn ve kalitelerinin çok iyi olduğu söylenemez. Sovyet döneminde vatandaşların eşitliği aldatmacı ile ucuza üretilen ve yaygın bulunan fabrikasyon halılar Rus halkının içindeki sanat ruhunu, yüksek estetik anlayışını ayaklar altına aldı, ezdi ve duvara astı.

b0a4789d

Sovyet döneminde pahalı bir halıya sahip olmak sosyal statü göstergesidir demiştim. Bu belkide sistemin bir refah aldatmacasıydı. 150 Ruble maaş alan orta halli bir Sovyet çalışanı 150 – 500 Ruble fiyatla Sovyet üretimi halı satın alabiliyordu. Vietnam ve Çin halılarının fiyatı ise 1.500 Ruble civarındaydı. Ancak, paranız olsa dahi duvar halısı satın almak o kadar da kolay değildi tabiki. Ev, mobilya, kıyma makinesi, kristal bardak takımı, porselen yemek takımı gibi halı satın almak içinde her Sovyet vatandaşı sıraya yazılıyor ve ancak yaklaşık bir yıl bekledikten sonra ve sırası geldiğinde ürününü teslim alabiliyordu. Bu ürünlerin hepsine sahip olmak tabiki her Sovyet vatandaşına da nasip olmuyordu. Ancak, üst düzey devlet görevlileri veya iyi bir mühendis, doktor, idareci bunların hepsine birden olmasada büyük bir kısmına sahip olabiliyordu.

hrushchyovki-3

SSCB döneminde özellikle 60’lı yıllarda sanayileşme ile beraber köyden kente hızlı göçler yaşandı, yeni şehirler kuruldu ve konut ihtiyacı hızla arttı. Konut, yurt, kışla amaçlı bu hızlı talebi acilen karşılayabilmek için SSCB genelinde dönemin toplu konut projeleri diyebileceğimiz düşük maliyetli, standart, tek tip proje, prefabrik, panel evler (ki bunlara dönemin Komunist Parti Genel Sekreteri Nikita Kruşçev’in soyadından esinlenerek “Kruşçev evleri” deniliyor) inşa edildi.

Ancak, hızla artan konut talebine ve yeni şehirleşmeye cevap veren bu ucuz prefabrik binaların önemli bir sorunu vardı, duvarları oldukça inceydi.

9e4699d4d75845e2cf2d80cbcae69804_tumb_660

Tahmin edeceğiniz gibi duvar halıları öncelikle bir ısı yalıtım malzemesi görevini görüyor. Özellikle, Sibirya gibi çok soğuk iklime sahip coğrafyadaki evlerin içinde duvar ile teması kesmek, ısı kaybını önlemek için duvarlara yün halılar asılıyor. Duvar durumu müsait ise bir odada iki ayrı duvarada dahi halı asıldığını görmüştüm. Sibirya’da yaşadığım dönemde kiraladığım evlerin (ki bilenler bilir Rusya’da evler temel mobilyaları ve tefrişatı ile kiraya verilir) yatak olarak kullanılan ve duvara bitişik divanların arkasında mutlaka bir duvar halısı asılıydı. Duvar halıları olmazsa dışarıda -50 C’nin olduğu kış gecelerinde, uykunuz en tatlı anında buz gibi duvarla istem dışı mutemel bir fiziki temasınız size farklı şok hisler yaşatabilir. Bu sebeple, dekoratif olarak nasıl göründüğüne bakılmasızın ısı yalıtımı için duvar halıları etkili, dekoratif sayılabilecek bir ısı yalıtım malzemesidir.

2746595_1000

Kruşçev evlerinin ince duvarlarının ses geçirgenliği de başka bir problem. Çocuk bağrışmalarını bırakın TV, radyo ve hatta iki kişinin sohbeti dahi yan odadan rahatlıkla duyulabiliyor. Gerek komşu daire ve gerekse odalar arasında aile mahremiyetini muhafaza etmekte duvar halıları önemli görev üstleniyor.

5a37b3d015e9f94a6534c7bf

Eve halı asmamanın veya halıyı delerek duvara direkt çivilemenin aileye uğursuzluk, kötülük getireceği gibi batıl inançlarda var. Ruslar arasında batıl inanç oldukça yaygındır. Örneğin, tuz tanelerini yere döktüğünüzü gören kişi ile kavga edileceğine inanılır. Esasında her iki batıl inancında, tuzu yere dökmenin ve halıyı duvara asmanında kökeni, sebebi aynı. Tuz ve halı, her ikiside dönemlerinin pahalı varlıklarıydı ve kıymetleri bilinmeliydi. Dostlukların çok önemli olduğu Rus kültüründe insanlar sevdikleri ile kavga etmek istemezler. Bir konu hakkında insanlara uzak durulmalarını telkin etmek için bizim kültürümüzdeki “günah” ve “haram” gibi kavramlar yerine dostlukların kaybedileceği endişesi veriliyordu.

nomad_4710_301_int_w

Sovyet dönemi ev yaşantısını anlatan hemen hemen her fotoğrafta duvar halısı mutlaka vardır. Bir dönemin sosyal sembolüdür duvar halısı. Sovyet döneminde, sıradan gri bir çalışma gününün sonrasında eve gelinildiğinde çiçekli, desenli, manzaralı, canlı renklere sahip bir duvar halısının bulunduğu ortamda insanlar ruhen dinleniyordu.

Halı, bir birikim aracı, çocukların çeyizi ve aile büyüklerinden kalan anlamlı bir hatıra ve mirastı aynı zamanda. Zor günlerde hemen nakte dönüşebilen, değerli bir ürün. Evlenen çocuklarının evlerine, genç aileye hediye edilen kıymetli bir eşya, bir çeyiz, bir anı ve bir miras. Bu çeyizin iki anlamı var; duvar halısı evi hem madden hem de manen ısıtsın.

Halının ideal bir örtü, kamuflaj olduğunu, duvardaki kusurları, istenmeyen görüntüleri kapatan fonsiyonunu ve hatta dolap kapağı olabildiğine dahi şahit olmuştum.

Kafkaslarda desenli, resimli, gösterişli halılar ailenin sanata olan ilgisininde bir göstergesiydi.

6505ac431de40a044144b057bfa11348660025

Dönemin üst düzey idarecilerine verilebilecek en güzel hediyelerden biriydi üzerine portre işlenmiş duvar halıları. Hediye edilen halıyı asmamak size değer veren kişiye hakaret kabul ediliyor.

Halı, müzesi, sergileri açılan, koleksiyonları oluşturulan bir sanat eseri olsa dahi günlük hayatta kışın bahçedeki su borusunu dondan korumak için kullanılan en etkili yalıtım malzemesiydi.

Carpet-cleaner

Yılda birkaç defa pazar günleri halıları çırpmak, temizlemek için kullanılan bu plastik eşya (ki türkçe karşılığını bilmiyorum) bizim “anne terliği”nin görevini görmekle beraber esasen halı temizliğinde kullanılan önemli bir icattı.

0ec346_ba707743234c4b56aa29672b1c53f726_mv2

Sovyetler artık yok, hayat şartları ve yaşam tarzı değişiyor. Şimdilerde ise duvar halısının alerji ve toz kaynağı, böcek yuvası, yangını hızlandırıcı etkisi olduğı düşüncesi ile kullanımı artık çok yaygın değil. Buna rağmen, bir gurup Rus idealist tasarımcı, sanatçı ve zengin yeni nesil, duvar halısı kültürüne sahip çıkmak amacıyla evlerinde duvar halılarına yeniden yer vermeye başladılar.

edfc18060b768755d45d5019ca001af4

Türk ve Moğol göçebelerinin yurtlarının da (çadırlarında) halılar ile kaplı olduğunu unutmamak gerekiyor. Türklerde olduğu gibi Ruslarda da Asya’dan gelen genetik bir dekorasyon, estetik anlayışı mı acaba bu duvar halıları ?

http://www.bulutali.com

https://www.facebook.com/AliBulut23

https://twitter.com/AlBlt